Những kết quả nghiên cứu khảo sát tại xã Liên Khê (huyện Thủy Nguyên) của Viện Khảo cổ, Hội Khảo cổ Việt Nam, Bảo tàng Hải Phòng vừa qua cho thấy, các di sản lịch sử, văn hóa của địa phương nằm trên một địa bàn đang nóng về khai thác khoáng sản. Nếu không có kế hoạch quy hoạch, bảo tồn khẩn cấp, các di sản trên sẽ bị hủy hoại.

Nhiều di tích lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng bị xâm hại

Trong hai tháng 8 và 9 vừa qua, cán bộ của Viện khảo cổ, Hội Khảo cổ Việt Nam và Bảo tàng Hải Phòng tiến hành khảo sát, điều tra trên phạm vi xã Liên Khê. Khu vực khảo sát tập trung vào núi Thành Dền, chùa Xối, núi Bụt Mọc… phát hiện nhiều hiện vật đồ gốm, đồ đá (tượng voi), đồ đồng (rìu, ang, mũi tên, tiền), gạch cổ, mộ cổ. Đoàn cũng thu được một số tư liệu lịch sử đề cập vị trí của vùng núi Liên Khê trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên-Mông năm 1288, những dấu tích thành Thạch Bích (núi Thành Dền), “Đấu đong quân” dưới triều Mạc… Ngoài ra, trong kháng chiến chống Pháp, Liên Khê là nơi trung chuyển hàng hóa cho chiến khu Đông Triều, là đầu mối liên lạc bí mật Đông Bắc Liên khu Ba.

nui-thanh-den-o-thuy-nguyen-hai-phong

Quang cảnh kỳ vỹ của khu vực núi Thành Dền (phần chưa bị khai thác).

Phó giám đốc Bảo tàng Hải Phòng Đỗ Xuân Trung, cho biết: “Việc khai thác đất đá làm biến dạng nhiều di tích, nhất là dấu vết thành cổ và làm thất thoát nhiều hiện vật quý. Theo nghiên cứu của các nhà khoa học và ký ức của người dân, xưa kia nhà Mạc cho đắp một đoạn tường thành ở phía Đông (bằng đất trộn với đá dăm) từ núi Cổ Ngựa- núi Dẹo tới phía đông bắc của Thành Dền tại cửa Hàm Ếch, tạo bức tường thành có chiều dài khoảng 500m, cao hơn 10m. Thành án ngữ phía Đông. Tại phía Bắc, dưới chân núi Thành Dền cũng có một đoạn tường thành dài khoảng 1000m. Chu vi của toàn thành bao gồm các dãy núi bao quanh và tường đắp bằng đất dài khoảng 4000m… Đến nay, các dãy núi cao bị khai thác đá gần hết, tường đắp bằng đất chỉ còn vài trăm mét. Trải qua thời gian, một số người dân tự ý phá bỏ tường thành, chiếm giữ đất và xây tường mới bao quanh”.

Theo Tiến sĩ Đoàn Trường Sơn, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Hải Phòng, từ năm 1977 và tháng 4-2001, các nhà khảo cổ từng phát hiện nhiều bộ sưu tập đồ đồng thuộc văn hóa Đông Sơn ở khu vực Liên Khê. Ngày 20-10-2009, tại khu vực chân núi Thành Dền, Công ty cổ phần Xi măng Tân Phú Xuân trong khi san ủi đất đồi làm đường làm bật lên ngôi mộ cổ. Khảo sát cho thấy, tại Hải Phòng, mộ thuyền Liên Khê có niên đại thế kỷ 1, 2 sau Công nguyên. Các di vật trên hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Hải Phòng.

Cần có kế hoạch quy hoạch, bảo tồn khẩn cấp

Tại hội thảo đánh giá giá trị di sản văn hóa khu vực di tích Thành Dền- Đấu Đong xã Liên Khê do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Liên hiệp các Hội Khoa học và kỹ thuật, Hội Khoa học lịch sử thành phố tổ chức mới đây, các nhà khoa học, sử học trung ương và Hải Phòng đều khẳng định: Trong nhiều năm qua, việc khai thác khoáng sản ở khu vực Liên Khê diễn ra khá nhộn nhịp. Nhiều dãy núi đá, trong đó có núi Thành Dền bị phá hủy, thậm chí khai thác sâu dưới lòng đất hơn 10 m trên diện rộng hàng chục héc ta. Điều đó dẫn đến nhiều di tích khảo cổ, dấu tích thành Thạch Bích, một số di tích tín ngưỡng cũng bị mất theo. Vì vậy, việc bảo đảm lợi ích kinh tế cần hài hòa với bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa trong phát triển bền vững phải được đặt ra trước khi quá muộn.

Phó giáo sư, tiến sĩ Đặng Văn Bài, Phó chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam cho biết, ông rất bất ngờ về hệ thống di sản văn hóa phong phú, đa dạng, phát triển liên tục từ thời kỳ Đông Sơn đến ngày nay tại vùng núi Liên Khê, góp phần giúp các nhà khoa học nhận diện giá trị một vùng di sản quý của nước ta. Theo ông, trước mắt, thành phố cần yêu cầu dừng khai thác đá tại khu vực vùng núi Liên Khê. Về lâu dài, cần có thái độ ứng xử phù hợp với di tích. Đó là tạo điều kiện cho các nhà khoa học, khảo cổ học, nhà sử học tiếp tục nghiên cứu điền dã, điều tra để có đánh giá tổng thể, toàn diện di tích trên cơ sở phù hợp với mong muốn của người dân địa phương, để tạo thành ý chí cộng đồng trong việc bảo tồn, phát huy giá trị các di sản văn hóa. Từ đó, có kế hoạch bảo vệ, giữ gìn các dấu ấn văn hóa, tạo không gian văn hóa khu vực: Thủy Nguyên (Hải Phòng)- Yên Hưng (Quảng Ninh); đưa ra các giải pháp cụ thể, quy hoạch lại việc khai thác khoáng sản (khai thác đá) để bảo đảm hài hòa giữa lợi ích phát triển kinh tế với bảo tồn, phát huy giá trị các di sản lịch sử- văn hóa.

Còn theo Chủ tịch HĐND xã Liên Khê Phạm Văn Nhập, đại diện nguyện vọng của người dân địa phương, đề nghị cấp trên sớm quy hoạch, bảo tồn các khu di tích, phế tích để phục vụ công tác nghiên cứu và xây dựng vùng văn hóa tâm linh phục vụ việc tham quan du lịch đi liền với tuyến du lịch sông Giá. Các ngành chức năng tiếp tục thăm dò, nghiên cứu những di sản văn hóa còn trong lòng đất để hoàn thiện bộ sưu tập đầy đủ các thời kỳ phát triển lịch sử- xã hội của vùng đất Liên Khê. Đồng thời hỗ trợ địa phương kinh phí bảo tồn, giữ gìn các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể nơi đây.

Đông Hải(baohaiphong.com.vn)